Phẫu thuật đục thủy tinh thể bằng phương pháp Phaco (Phacoemulsification) được xem là tiêu chuẩn vàng trong nhãn khoa hiện đại, giúp hàng triệu người tìm lại ánh sáng mỗi năm. Sau mổ, đa số người bệnh có thị lực cải thiện rõ rệt, mang lại chất lượng cuộc sống tốt hơn. Tuy nhiên, một số ít trường hợp lại gặp phải biến chứng áp lực trong mắt tăng cao đột ngột.
Tình trạng tăng nhãn áp sau mổ Phaco là vấn đề được nhiều người quan tâm, đặc biệt là trong những ngày đầu sau phẫu thuật. Nếu không được kiểm soát kịp thời, áp lực này có thể gây đau nhức và ảnh hưởng đến kết quả phục hồi thị lực. Nhiều tài liệu từ Tổ chức Y tế Thế giới (World Health Organization – WHO) đã nhấn mạnh rằng việc theo dõi nhãn áp sau can thiệp nhãn khoa là bước không thể thiếu nhằm đảm bảo an toàn tuyệt đối cho người bệnh.
Vì sao tăng nhãn áp sau mổ Phaco?
Tăng áp lực nội nhãn sau phẫu thuật Phaco không phải là hiện tượng hiếm gặp. Các nghiên cứu nhãn khoa quốc tế ghi nhận tình trạng này thường xuất hiện trong vòng 24 – 48 giờ đầu sau mổ. Tùy thuộc vào cơ địa từng người và kỹ thuật thực hiện, mức độ tăng nhãn áp có thể từ nhẹ đến nghiêm trọng. Dưới đây là những nguyên nhân phổ biến dẫn đến tình trạng này:
Tồn dư chất nhầy trong mắt
Trong quá trình phẫu thuật Phaco, bác sĩ thường sử dụng một loại dịch đặc biệt gọi là chất nhầy (viscoelastic). Chất này đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc bảo vệ các cấu trúc nội nhãn nhạy cảm (như tế bào nội mô giác mạc) và duy trì không gian trong mắt để thao tác an toàn.
Theo phân tích chuyên môn từ Học viện Nhãn khoa Hoa Kỳ (American Academy of Ophthalmology – AAO), nếu chất nhầy này không được loại bỏ hoàn toàn sau khi đặt thủy tinh thể nhân tạo, nó có thể gây tắc nghẽn tạm thời hệ thống thoát lưu thủy dịch. Điều này khiến chất lỏng trong mắt không thể thoát ra ngoài theo cách tự nhiên, dẫn đến tăng nhãn áp đột ngột ngay sau mổ. Đây là nguyên nhân phổ biến nhất gây tăng nhãn áp tạm thời trong 24 giờ đầu.
Phản ứng viêm sau phẫu thuật
Bất kỳ can thiệp ngoại khoa nào vào cơ thể, dù là xâm lấn tối thiểu như Phaco, cũng có thể kích hoạt phản ứng viêm tự nhiên. Khi viêm xảy ra trong mắt, các tế bào viêm, protein và các mảnh vụn tế bào sẽ tích tụ trong tiền phòng.
Các tài liệu giáo dục sức khỏe từ Viện Mắt Quốc gia Hoa Kỳ (National Eye Institute – NEI) chỉ ra rằng các tác nhân này có thể làm nghẹt mạng bồ cập (hệ thống dẫn lưu thủy dịch), từ đó làm tăng áp lực nội nhãn. Nếu phản ứng viêm không được kiểm soát tốt bằng thuốc kháng viêm hậu phẫu, tình trạng tăng nhãn áp có thể kéo dài và gây khó chịu cho người bệnh.
Tắc nghẽn góc tiền phòng
Góc tiền phòng là nơi chứa hệ thống dẫn lưu chính của mắt. Ở một số người bệnh, đặc biệt là những người có cấu trúc mắt nhỏ hoặc góc tiền phòng hẹp bẩm sinh, phẫu thuật có thể làm thay đổi nhẹ cấu trúc giải phẫu của mắt.
Sự thay đổi này đôi khi khiến góc tiền phòng bị hẹp thêm hoặc đóng lại, cản trở dòng chảy của thủy dịch. Trong các hướng dẫn chuyên môn do Bộ Y tế Việt Nam ban hành, việc đánh giá góc tiền phòng kỹ lưỡng trước và sau mổ luôn được nhấn mạnh nhằm hạn chế nguy cơ biến chứng này, đặc biệt là ở nhóm đối tượng có nguy cơ cao bị tăng nhãn áp góc đóng.
Tác động của thuốc sau mổ
Một yếu tố nghịch lý nhưng thường gặp là chính các loại thuốc dùng để điều trị sau mổ lại có thể gây tăng áp lực mắt. Cụ thể, thuốc nhỏ mắt chứa corticosteroid – loại thuốc cực kỳ hiệu quả trong việc chống viêm và giảm sưng sau mổ – có thể làm tăng nhãn áp ở những người có cơ địa nhạy cảm với steroid (chiếm khoảng 5-10% dân số).
Những tổng hợp nghiên cứu đăng tải trên hệ thống của Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH) đã ghi nhận mối liên hệ mật thiết giữa việc sử dụng steroid liều cao hoặc kéo dài và tình trạng tăng nhãn áp thứ phát. Do đó, việc bác sĩ điều chỉnh liều lượng thuốc nhỏ mắt là vô cùng quan trọng.
Yếu tố cơ địa và bệnh lý nền
Người có tiền sử bệnh Glaucoma (thiên đầu thống) hoặc các rối loạn về dẫn lưu thủy dịch trước đó sẽ có nguy cơ bị tăng nhãn áp sau mổ cao hơn nhiều so với người bình thường. Hệ thống thoát lưu vốn đã suy yếu của họ khó có thể thích nghi ngay với những thay đổi áp lực trong quá trình phẫu thuật.
Giới chuyên môn quốc tế và các báo cáo của WHO cũng nhấn mạnh rằng nhóm người bệnh có bệnh lý nền về mắt như viêm màng bồ đào, hội chứng giả bong bao… cần được quản lý chặt chẽ và có phác đồ dự phòng tăng nhãn áp chuyên biệt.
Điều trị tăng nhãn áp sau mổ Phaco
Việc xử trí tình trạng này cần dựa vào mức độ tăng nhãn áp, thời điểm xuất hiện và nguyên nhân gốc rễ. Mục tiêu chính của điều trị là nhanh chóng đưa áp lực nội nhãn về mức an toàn (thường là dưới 21 mmHg), nhằm tránh gây tổn thương không phục hồi cho dây thần kinh thị giác.
Khi nào cần điều trị?
Không phải tất cả các trường hợp tăng áp lực sau mổ đều cần can thiệp y khoa tích cực. Một số người bệnh chỉ bị tăng nhẹ (dưới 30 mmHg) và không có triệu chứng đau nhức, nhãn áp có thể tự ổn định sau vài ngày khi chất nhầy tan hết hoặc phản ứng viêm giảm đi.
Tuy nhiên, theo khuyến cáo lâm sàng của AAO, điều trị bắt buộc phải được chỉ định khi:
-
Nhãn áp tăng cao rõ rệt (thường trên 28-30 mmHg).
-
Xuất hiện triệu chứng khó chịu: đau nhức mắt, nhức đầu, buồn nôn.
-
Mắt nhìn mờ đột ngột, thấy quầng tán sắc.
-
Người bệnh đã có tổn thương thần kinh thị giác từ trước (bệnh Glaucoma).
Sử dụng thuốc hạ nhãn áp
Sử dụng thuốc là biện pháp đầu tay và hiệu quả nhất trong điều trị tăng nhãn áp sau mổ Phaco. Tùy vào tình trạng cụ thể, bác sĩ nhãn khoa sẽ chỉ định các nhóm thuốc khác nhau:
-
Thuốc ức chế sản xuất thủy dịch: Giúp giảm lượng dịch được tạo ra trong mắt (ví dụ: nhóm chẹn beta, nhóm ức chế men CAI).
-
Thuốc tăng thoát thủy dịch: Giúp “mở đường” cho dịch thoát ra ngoài nhanh hơn.
-
Thuốc phối hợp: Kết hợp nhiều hoạt chất để tăng tối đa hiệu quả hạ áp.
Theo quan điểm từ Tổ chức Y tế Thế giới, việc sử dụng thuốc cần được cá nhân hóa. Bác sĩ sẽ cân nhắc tiền sử bệnh lý (như hen suyễn hay bệnh tim) để chọn loại thuốc an toàn nhất cho từng bệnh nhân.
Cách dùng thuốc hạ nhãn áp đúng cách
Hiệu quả điều trị phụ thuộc rất lớn vào việc người bệnh sử dụng thuốc tại nhà. Để đảm bảo thuốc phát huy tác dụng tốt nhất và hạn chế tác dụng phụ, người bệnh cần lưu ý:
-
Nhỏ thuốc đúng liều và đúng giờ: Không được bỏ sót bất kỳ liều nào để duy trì áp lực mắt ổn định suốt 24 giờ.
-
Không tự ý ngừng thuốc: Ngay cả khi cảm thấy mắt đã hết đau, việc ngừng thuốc đột ngột có thể khiến nhãn áp “vọt” lên cao trở lại.
-
Giữ vệ sinh tuyệt đối: Rửa tay sạch trước khi nhỏ thuốc, không để đầu lọ thuốc chạm vào lông mi hay bề mặt mắt để tránh nhiễm trùng hậu phẫu.
Kỹ thuật nhỏ thuốc đúng (như ấn nhẹ vào góc trong mắt sau khi nhỏ) giúp thuốc thấm tốt hơn và giảm lượng thuốc đi xuống họng gây tác dụng phụ toàn thân.
Các biện pháp can thiệp khác
Trong trường hợp nhãn áp tăng quá cao và không đáp ứng với thuốc nhỏ mắt, bác sĩ có thể áp dụng các biện pháp can thiệp chuyên sâu hơn:
-
Rửa tiền phòng: Bác sĩ sẽ đưa dụng cụ vào để hút sạch chất nhầy còn tồn dư hoặc máu (nếu có) ra khỏi mắt. Phương pháp này thường đem lại hiệu quả hạ áp tức thì.
-
Điều chỉnh phác đồ kháng viêm: Thay đổi loại steroid hoặc bổ sung thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs).
-
Can thiệp bằng Laser hoặc phẫu thuật: Nếu nguyên nhân là do tắc nghẽn góc tiền phòng cơ học, bác sĩ có thể cân nhắc thủ thuật Laser mống mắt hoặc các can thiệp sâu hơn.
Lưu ý chung để bảo vệ mắt sau mổ Phaco
Chăm sóc hậu phẫu đúng cách chiếm 50% sự thành công của một ca mổ. Để hạn chế nguy cơ biến chứng tăng nhãn áp và giúp mắt hồi phục nhanh nhất, người bệnh cần ghi nhớ các lưu ý sau:
Tuân thủ lịch tái khám
Đây là nguyên tắc quan trọng nhất. Tái khám giúp bác sĩ đo nhãn áp chính xác bằng máy chuyên dụng, thay vì chỉ dựa vào cảm giác của người bệnh. Hướng dẫn quản lý sau phẫu thuật của Bộ Y tế Việt Nam yêu cầu người bệnh cần tái khám đúng lịch vào ngày đầu tiên, tuần đầu tiên và tháng đầu tiên sau mổ.
Nhận biết dấu hiệu bất thường
Người bệnh và người nhà cần đặc biệt cảnh giác với các tín hiệu cầu cứu của mắt như:
-
Đau nhức mắt dữ dội, đau lan lên đầu.
-
Cảm giác căng tức như có vật gì đè nặng trong hố mắt.
-
Thị lực giảm sút đột ngột hoặc nhìn thấy vòng tròn màu sắc quanh ánh đèn.
-
Mắt đỏ rực kèm theo buồn nôn.
Khi có các triệu chứng này, cần liên hệ ngay với bác sĩ hoặc đến bệnh viện mắt gần nhất.
Hạn chế các yếu tố làm tăng nhãn áp
Trong sinh hoạt hàng ngày, một số thói quen vô tình có thể làm tăng nhãn áp tạm thời, gây áp lực lên vết mổ:
-
Cúi đầu thấp: Tránh cúi gập người để nhặt đồ hoặc gội đầu kiểu cúi thấp trong 1-2 tuần đầu.
-
Mang vác vật nặng: Việc gắng sức làm tăng áp lực trong lồng ngực, từ đó gián tiếp làm tăng nhãn áp.
-
Dụi mắt mạnh: Hành động này không chỉ gây nguy cơ nhiễm trùng mà còn có thể làm xê dịch thủy tinh thể nhân tạo hoặc làm tăng áp lực mắt đột biến.
Các nghiên cứu từ NIH khẳng định việc kiểm soát tốt các hành vi vận động giúp giảm đáng kể nguy cơ biến chứng hậu phẫu.
Dùng thuốc đúng chỉ định
Ngoài thuốc hạ nhãn áp (nếu có), các loại thuốc kháng sinh và kháng viêm thông thường cũng phải được dùng đúng theo đơn. Tuyệt đối không sử dụng lại đơn thuốc cũ hoặc dùng chung thuốc với người khác.
Giữ vệ sinh và bảo vệ mắt
Mắt sau mổ rất nhạy cảm. Khói bụi và môi trường ô nhiễm có thể gây viêm nhiễm, dẫn đến tăng nhãn áp thứ phát. Người bệnh nên đeo kính bảo hộ (kính trắng hoặc kính râm) kể cả khi ở trong nhà và khi đi ra ngoài để tránh bụi bẩn và va chạm tình cờ.
Duy trì lối sống lành mạnh
Một cơ thể khỏe mạnh sẽ giúp đôi mắt phục hồi nhanh hơn. Người bệnh nên:
-
Ngủ đủ giấc: Khi ngủ, mắt được nghỉ ngơi và quá trình tái tạo tế bào diễn ra tốt nhất. Nên nằm ngửa, tránh nằm nghiêng về bên mắt vừa mổ.
-
Ăn uống đủ chất: Bổ sung thực phẩm giàu Vitamin A, C, E và Omega-3.
-
Hạn chế căng thẳng: Giữ tinh thần thoải mái, tránh lo âu quá mức vì tâm lý cũng ảnh hưởng đến huyết áp và nhãn áp.
Nhiều tài liệu sức khỏe cộng đồng từ WHO đã chứng minh lối sống khoa học là nền tảng cho sự phục hồi bền vững sau mọi ca can thiệp y tế.
Tóm lại, tăng nhãn áp sau mổ Phaco là một biến chứng có thể xảy ra nhưng hoàn toàn nằm trong tầm kiểm soát của y học hiện đại. Điều quan trọng nhất là người bệnh cần chọn lựa các cơ sở y tế uy tín, bác sĩ tay nghề cao và tuân thủ nghiêm ngặt các hướng dẫn chăm sóc.
Tại Bệnh viện mắt Việt An Đà Nẵng, chúng tôi luôn áp dụng quy trình kiểm soát nhãn áp nghiêm ngặt trước, trong và sau phẫu thuật để đảm bảo an toàn tối đa cho quý khách hàng. Nếu bạn có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào sau mổ, hãy chủ động thăm khám để được xử trí kịp thời, bảo vệ thị lực và tận hưởng cuộc sống rạng rỡ nhấ