Sơ cứu mắt đúng cách: Quy trình xử lý hóa chất, dị vật và những lưu ý quan trọng

Tai nạn mắt có thể xảy ra trong tích tắc nhưng hậu quả lại có thể kéo dài suốt đời. Dù là một hạt bụi nhỏ, một mảnh kim loại li ti từ máy mài hay một giọt hóa chất tẩy rửa vô tình bắn vào, đôi mắt cũng cần được chăm sóc khẩn cấp và đúng phương pháp. Thực tế tại các phòng cấp cứu nhãn khoa cho thấy, nhiều trường hợp mất thị lực vĩnh viễn không phải do chấn thương ban đầu quá nặng, mà do bước sơ cứu mắt tại nhà thực hiện sai cách hoặc quá chậm trễ.

Việc nắm vững quy trình sơ cứu mắt không chỉ giúp giảm thiểu đau đớn tức thì mà còn là yếu tố sống còn để bảo vệ nhãn cầu trước những biến chứng nguy hiểm như loét giác mạc, sẹo giác mạc vĩnh viễn hay bỏng hóa chất sâu gây hỏng toàn bộ cấu trúc mắt.

Bản chất của các tổn thương mắt thường gặp

Để có cách sơ cứu mắt hiệu quả, chúng ta cần hiểu rõ và phân biệt được các loại tai nạn phổ biến. Mỗi loại tổn thương yêu cầu một phương pháp xử lý đặc thù:

Dị vật xâm nhập vào nhãn cầu

Đây là loại tai nạn phổ biến nhất trong sinh hoạt và lao động. Dị vật bao gồm:

• Dị vật nhẹ: Bụi, cát, phấn hoa, sợi bông hoặc côn trùng nhỏ. Những vật này thường chỉ nằm trên kết mạc (lòng trắng) hoặc mặt trong mi mắt.

• Dị vật nguy hiểm: Mảnh gỗ, mạt sắt từ máy cắt, thủy tinh vỡ hoặc các vật sắc nhọn. Chúng có thể găm sâu vào giác mạc (lòng đen) hoặc thậm chí đâm xuyên nhãn cầu gây xuất huyết và thoát dịch nội nhãn.

Bỏng hóa chất ở mắt

Đây được coi là tình trạng khẩn cấp nhãn khoa hàng đầu. Hóa chất xâm nhập vào mắt thường chia làm hai nhóm chính:

• Bỏng Axit: Thường có trong nước ắc quy, các chất tẩy rửa cực mạnh. Axit gây kết tủa protein bề mặt, tạo ra một lớp màng ngăn cản sự thẩm thấu sâu hơn vào bên trong, nhưng vẫn gây bỏng bề mặt rất nặng.

• Bỏng Kiềm (Bazơ): Có trong vôi, nước thông cống, các chất tẩy sơn hoặc nước Javel. Đây là loại bỏng cực kỳ nguy hiểm vì kiềm có khả năng hòa tan chất béo và thẩm thấu cực sâu vào các lớp mô bên trong nhãn cầu, gây tổn thương cấu trúc vĩnh viễn chỉ trong vài phút.

Quy trình sơ cứu mắt khi bị dị vật xâm nhập

Khi có vật lạ rơi vào mắt, phản xạ tự nhiên của chúng ta là dụi mắt thật mạnh. Tuy nhiên, các bác sĩ nhãn khoa luôn cảnh báo đây chính là sai lầm chết người.

Tại sao tuyệt đối không được dụi mắt?

Hành động dụi mắt sẽ biến dị vật thành một lưỡi dao sắc bén, chà xát và gây trầy xước biểu mô giác mạc. Nếu đó là mảnh kim loại hoặc cát, việc dụi mắt có thể khiến dị vật găm sâu hơn vào các lớp nhu mô, gây nhiễm trùng hoặc làm rách lớp bảo vệ nhãn cầu, dẫn đến viêm nội nhãn.

Các bước sơ cứu mắt an toàn:

1. Chớp mắt liên tục trong nước: Hãy thử chớp mắt nhiều lần trong một bát nước sạch hoặc dưới dòng nước muối sinh lý chảy nhẹ. Nước mắt tự nhiên kết hợp với dòng nước sẽ tạo lực đẩy dị vật trôi ra ngoài một cách tự nhiên nhất.

2. Kiểm tra và xác định vị trí: Sử dụng gương hoặc nhờ người thân kéo nhẹ mi mắt dưới, lật nhẹ mi mắt trên dưới ánh sáng rõ. Nếu thấy dị vật nằm ở vùng lòng trắng (kết mạc), bạn có thể dùng đầu tăm bông sạch, ẩm thấm nhẹ để nhấc dị vật ra.

3. Tuyệt đối không tự ý lấy dị vật trên lòng đen: Nếu phát hiện dị vật găm ngay trên giác mạc (lòng đen), bạn không được phép tự ý dùng bất cứ vật gì để khều. Hãy băng che mắt lại để hạn chế cử động nhãn cầu và đến ngay cơ sở y tế gần nhất.

Sơ cứu mắt khẩn cấp khi bị bỏng hóa chất

Trong trường hợp bỏng hóa chất, thời gian chính là thị lực. Mỗi giây chậm trễ đồng nghĩa với việc hóa chất đi sâu hơn vào các tế bào thần kinh thị giác.

Quy tắc 15 phút vàng – Rửa mắt tức thì

Bước sơ cứu mắt quan trọng nhất lúc này là rửa mắt ngay lập tức dưới vòi nước sạch. Bạn không cần tìm kiếm các dung dịch đặc biệt, nước máy thông thường chính là “thuốc giải” tốt nhất lúc này.

• Nguồn nước: Dùng vòi nước máy chảy nhẹ, chai nước khoáng hoặc bình xịt nước sạch.

• Tư thế chuẩn: Nghiêng đầu về phía mắt bị thương sao cho mắt bị bỏng nằm thấp hơn mắt lành. Việc này nhằm ngăn hóa chất chảy sang mắt còn lại. Dùng ngón tay vành mi mắt thật rộng để nước có thể tiếp cận toàn bộ bề mặt nhãn cầu và các túi cùng mi mắt.

• Thời gian rửa: Phải thực hiện liên tục ít nhất 15-20 phút. Đối với bỏng kiềm, thời gian rửa có thể cần kéo dài đến 30 phút hoặc cho đến khi đưa được bệnh nhân tới bệnh viện.

Lưu ý đặc biệt: Phản ứng nhiệt

Tuyệt đối không cố gắng dùng một loại hóa chất khác để trung hòa (ví dụ dùng giấm để trung hòa vôi). Phản ứng hóa học trung hòa sẽ sinh ra một lượng nhiệt rất lớn ngay trên bề mặt mắt, gây ra tình trạng bỏng nhiệt bồi hoàn lên bỏng hóa chất, khiến giác mạc bị nấu chín và hoại tử nhanh hơn.

Những sai lầm phổ biến trong sơ cứu mắt có thể gây mù lòa

Việc tin theo các mẹo dân gian chưa qua kiểm chứng là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến các ca hỏng mắt đáng tiếc do thực hiện sơ cứu mắt sai cách. Thay vì bảo vệ nhãn cầu, những phương pháp này thường khiến tình trạng chấn thương trở nên trầm trọng hơn:

• Đắp lá, thảo dược hoặc thực phẩm: Nhiều người có thói quen sơ cứu mắt bằng cách đắp nha đam, lá sống, hay các loại thuốc nam vào vùng bị thương. Hành động này vô tình đưa một lượng lớn vi khuẩn và nấm trực tiếp vào vùng mô đang tổn thương, dẫn đến viêm loét giác mạc do nấm – một bệnh lý cực kỳ khó điều trị và có tỷ lệ mù lòa cao.

• Sử dụng nước cốt chanh: Một số người cho rằng axit trong chanh giúp sát khuẩn tốt khi sơ cứu mắt. Ngược lại, axit citric nồng độ cao trong chanh sẽ gây bỏng hóa chất thêm, làm biểu mô giác mạc bị bào mòn và tổn thương sâu.

• Tự ý dùng thuốc chứa Corticoid: Các loại thuốc nhỏ mắt có hậu tố như “-dex”, “-pred” có thể làm mắt trắng ra rất nhanh. Tuy nhiên, nếu dùng để sơ cứu mắt trong trường hợp có vết loét hoặc xước giác mạc, chúng sẽ ức chế khả năng tự lành của vết thương, làm vết loét lan rộng và có nguy cơ gây thủng nhãn cầu.

• Dùng vật nhọn khều dị vật: Việc sử dụng kim, tăm hay đầu móng tay để lấy mạt sắt là một sai lầm nghiêm trọng trong sơ cứu mắt. Chỉ một sơ suất nhỏ có thể gây thủng nhãn cầu, dẫn đến thoát dịch nội nhãn và gây mù lòa tức thì.

Chăm sóc và bảo vệ mắt sau giai đoạn sơ cứu mắt

Sau khi thực hiện xong các bước sơ cứu mắt ban đầu, quá trình hậu kỳ sẽ quyết định tốc độ hồi phục của nhãn cầu:

• Băng che mắt: Sử dụng gạc sạch hoặc miếng dán chuyên dụng băng nhẹ mắt bị thương. Việc băng che giúp mí mắt không chớp liên tục, từ đó giảm sự cọ xát lên vết thương và ngăn chặn nhiễm khuẩn môi trường.

• Hạn chế điều tiết: Tránh sử dụng điện thoại, máy tính hay xem tivi bằng mắt còn lại, vì chuyển động liếc của mắt lành sẽ kéo theo chuyển động tương ứng của mắt đang bị thương.

• Lưu lại thông tin hóa chất: Luôn mang theo bao bì, nhãn mác của hóa chất gây tai nạn. Điều này giúp bác sĩ xác định nhanh nồng độ pH và đưa ra phác đồ điều trị phù hợp nhất.

Khi nào cần đến gặp bác sĩ nhãn khoa ngay lập tức?

Đừng bao giờ chủ quan khi các cơn đau tạm thời dịu đi sau khi rửa mắt. Hãy đến bệnh viện ngay nếu bạn xuất hiện các dấu hiệu báo động đỏ sau:

• Thị lực thay đổi: Nhìn mờ, thấy các đốm đen, bóng mây hoặc mất tầm nhìn một phần.

• Đau nhức kéo dài: Cảm giác đau buốt sâu trong hốc mắt, không thuyên giảm sau 1 giờ sơ cứu mắt.

• Thay đổi hình dạng nhãn cầu: Đồng tử bị méo, có máu chảy ra từ trong mắt hoặc mắt bị lồi ra bất thường.

• Phản ứng ánh sáng: Mắt trở nên cực kỳ sợ ánh sáng, đau nhói khi nhìn vào nguồn sáng mạnh.

Sơ cứu mắt đúng phương pháp là một kỹ năng sinh tồn cần thiết cho mọi người, từ công nhân công trường đến nhân viên văn phòng và các bậc phụ huynh. Sự bình tĩnh, quyết đoán và thực hiện đúng quy trình trong 15 phút đầu tiên chính là chiếc phao cứu sinh cho đôi mắt của bạn.

Mọi chấn thương mắt đều tiềm ẩn nguy cơ nhiễm trùng và sẹo giác mạc. Để đảm bảo an toàn, sau khi rửa mắt tại chỗ, hãy đến Bệnh viện Mắt Việt An Đà Nẵng để các bác sĩ soi đáy mắt và kiểm tra độ ổn định của nhãn cầu bằng thiết bị chuyên dụng.